ویرایش ششم ایزو ۹۰۰۱ روز ۲۵ شهریور ۱۴۰۵ (۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶) منتشر شد. کمیتهٔ فنی ISO/TC 176/SC 2 از ۱۶ مرداد اعلام کرده بود که پیش‌نویس نهایی (FDIS) با رأی بالا تصویب شده و تاریخ انتشار همین روز است (خبر کمیته). از همان هفته، جست‌وجوی «ایزو ۹۰۰۱ ۲۰۲۶» و «تغییرات ایزو ۹۰۰۱» در وب فارسی بالا رفته و بیشتر صفحه‌هایی که بالا می‌آیند یا مال شرکت‌های مشاوره‌اند یا هنوز از روی پیش‌نویس‌های قدیمی نوشته شده‌اند.
این مطلب سعی می‌کند سه سؤال را جواب بدهد: چه چیزی واقعاً عوض شده، مهلت‌ها چیست، و یک سازمان ایرانی که گواهی ۲۰۱۵ دارد از همین ماه باید چه کار کند. یک بخش هم دربارهٔ اشتباهی است که در ابزار خودمان پیدا کردیم و به احتمال زیاد در بایگانی مستندات شما هم هست.
چه چیزی عوض شد و چه چیزی نه
اول خبر خوب: ساختار استاندارد عوض نشده. ایزو ۹۰۰۱:۲۰۲۶ همچنان بر «ساختار هماهنگ» (Harmonized Structure) سوار است، همان ده بندی که در ایزو ۱۴۰۰۱ و ۴۵۰۰۱ هم می‌بینید. کسی که سیستم ۲۰۱۵ را درست پیاده کرده، لازم نیست از صفر شروع کند. تغییرها بیشتر در جزئیات الزامات است. طبق جمع‌بندی DQS این‌ها مهم‌ترند:
- بند ۵.۱.۱ فرهنگ کیفیت و رفتار اخلاقی: مدیریت ارشد باید فرهنگ کیفیت و رفتار اخلاقی را «فعالانه ترویج کند». در ۲۰۱۵ این حرف‌ها بیشتر در اصول بود؛ حالا الزام است و ممیز دنبال شاهد آن می‌گردد.
- بند ۶.۱ جدا شدن ریسک و فرصت: اقدام برای ریسک‌ها (۶.۱.۲) و اقدام برای فرصت‌ها (۶.۱.۳) دو زیربند جدا شده‌اند. اگر ثبت ریسک شما یک جدول است که ستون «فرصت» آن همیشه خالی مانده، این همان جایی است که سؤال خواهد شد.
- بند ۷.۳ آگاهی: کارکنان باید از فرهنگ کیفیت سازمان و اصول اخلاقی پشت آن آگاه باشند، نه فقط از خط‌مشی کیفیت.
- تغییرات اقلیمی در بند ۴: اصلاحیهٔ فوریهٔ ۲۰۲۴ که همهٔ استانداردهای سیستم مدیریت را گرفت، حالا داخل متن اصلی است. سازمان باید تعیین کند آیا تغییر اقلیم برایش موضوع مرتبطی هست یا نه. این یعنی یک تصمیم مستند، نه لزوماً برنامهٔ کاهش انتشار (توضیح بیشتر).
- پیوست A بازنویسی شده: پیوست راهنما حالا اصطلاحات و منظور الزامات را روشن‌تر توضیح می‌دهد. برای تیمی که از روی ترجمه کار می‌کند، این پیوست احتمالاً پرکاربردترین بخش است.
چیزی که در این فهرست نیست هم مهم است: الزام تازه‌ای برای نرم‌افزار خاص، دیجیتالی شدن اجباری یا گزارش‌دهی جدید به نهاد بیرونی نیامده. هر کسی که بگوید «با ویرایش جدید باید فلان سامانه را بخرید» دارد چیزی را می‌فروشد.
مهلت‌ها: تا مهر ۱۴۰۸ وقت دارید، ولی نه برای همه‌چیز
مجمع بین‌المللی اعتباردهی (IAF) از ابتدای ۲۰۲۶ با ILAC ادغام شد و نهاد جدید Global ACI نام دارد. سند گذار این نهاد برای ایزو ۹۰۰۱، طبق این جمع‌بندی، دو تاریخ دارد که باید در تقویم سازمان بنشیند:
- ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۹ (اوایل مهر ۱۴۰۸): پایان دورهٔ گذار سه‌ساله. بعد از آن گواهی‌های تحت اعتباردهی بر پایهٔ ۲۰۱۵ اعتبار ندارند.
- ۳۱ مارس ۲۰۲۸ (اوایل فروردین ۱۴۰۷): از این تاریخ، گواهی‌دهی اولیهٔ تحت اعتباردهی فقط بر اساس ۲۰۲۶ انجام می‌شود.
نکتهٔ دوم را خیلی‌ها نادیده می‌گیرند. سازمانی که تازه می‌خواهد گواهی بگیرد و الان با مشاور روی ۲۰۱۵ کار می‌کند، عملاً دارد برای یک گواهی کوتاه‌عمر هزینه می‌کند. اگر پروژهٔ گواهی‌گیری شما هنوز به ممیزی مرحلهٔ یک نرسیده، از همین حالا روی ۲۰۲۶ بسازید.
برای سازمان‌های ایرانی یک سؤال دیگر هم هست: گواهی شما را کدام شرکت صادر کرده و آن شرکت از کجا اعتباردهی شده؟ زمان‌بندی گذار را هر نهاد گواهی‌دهنده بر اساس اعتباردهندهٔ خودش اعلام می‌کند و خود نهاد باید قبل از صدور گواهی ۲۰۲۶، برای ویرایش جدید تأیید صلاحیت بگیرد. پس دقیق‌ترین منبع برای برنامه‌ریزی شما نامه‌ای است که از نهاد گواهی‌دهندهٔ خودتان می‌گیرید، نه مقاله‌های عمومی (از جمله همین مقاله). اگر تا ممیزی مراقبتی بعدی چیزی نفرستادند، بپرسید.
مشکل ترجمه: تیم با کدام متن کار می‌کند؟
سازمان ملی استاندارد ایران برای ویرایش ۲۰۱۵ ترجمهٔ رسمی منتشر کرده بود و بیشتر مستندات سیستم‌های مدیریت کیفیت در ایران با همان واژه‌ها نوشته شده‌اند. تا امروز (۶ مهر ۱۴۰۵) ما نسخهٔ ملی منتشرشده‌ای از ویرایش ۲۰۲۶ پیدا نکردیم. در این فاصله، هر مشاور و هر واحد تضمین کیفیت ترجمهٔ خودش را از بندهای جدید می‌سازد.
این اتفاق کوچکی نیست. «quality culture» را یکی «فرهنگ کیفیت» ترجمه می‌کند و دیگری «فرهنگ کیفی». «ethical behaviour» در یک روش اجرایی «رفتار اخلاقی» است و در دیگری «اخلاق حرفه‌ای». وقتی ممیز داخلی یک عبارت را جست‌وجو می‌کند و در نیمی از مستندات پیدایش نمی‌کند، نتیجه یا یک عدم‌انطباق ساختگی است یا یک عدم‌انطباق واقعی که دیده نمی‌شود. قبلاً دربارهٔ دقت ترجمه در استانداردهای دوزبانه نوشته‌ایم؛ خلاصه‌اش این است که تا ترجمهٔ رسمی نیامده، یک واژه‌نامهٔ داخلی کوتاه بسازید و متن انگلیسی هر بند را کنار ترجمه نگه دارید، نه به جای آن.
اشتباهی که در ابزار خودمان دیدیم
در پروب۳۶۱، ابزار ورود انبوه استانداردها (فایل CSV) رکوردها را بر اساس «کد استاندارد» به‌روز می‌کند. برای اصلاح غلط تایپی یا اضافه کردن یک بند جاافتاده، این دقیقاً رفتار درستی است. ولی موقع آماده شدن برای ویرایش‌های جدید متوجه شدیم همین منطق یعنی اگر کسی ویرایش تازه را با همان کد قبلی وارد کند، متن ۲۰۱۵ بی‌صدا جایش را به ۲۰۲۶ می‌دهد.
در دورهٔ گذار این دقیقاً چیزی است که نمی‌خواهید. سه سال سازمان‌ها هر دو متن را لازم دارند: ممیزی مراقبتی امسال هنوز بر اساس ۲۰۱۵ است، در حالی که تحلیل شکاف و روش‌های اجرایی جدید به ۲۰۲۶ ارجاع می‌دهند. اگر ابزار یا پوشهٔ مشترک شما فقط «آخرین نسخه» را نگه دارد، وسط ممیزی کسی بندی را نشان می‌دهد که ممیز با آن کار نمی‌کند.
راه‌حل ما ساده بود: هر ویرایش رکورد جدا با کد متمایز، فیلد «جایگزینِ» که به ویرایش قبلی اشاره می‌کند، و وضعیت «منسوخ» برای ویرایش قدیمی به جای حذف آن. در سطح بند هم علامت «تغییرکرده» و تاریخچهٔ تغییر داریم، تا کسی که دنبال بند ۶.۱ است ببیند در ویرایش جدید دو تکه شده. اگر مستندات شما روی یک درایو مشترک است، همین منطق را با نام‌گذاری پوشه‌ها اجرا کنید؛ ابزار خاصی لازم نیست.
برنامهٔ ۹۰ روز اول
- هفتهٔ اول: از نهاد گواهی‌دهنده کتباً بپرسید برنامهٔ گذارشان چیست و ممیزی بعدی شما بر اساس کدام ویرایش است.
- ماه اول: متن رسمی ۲۰۲۶ را بخرید (از ISO یا نمایندهٔ ملی) و در کنار ۲۰۱۵ بایگانی کنید. هیچ‌کدام را جایگزین دیگری نکنید.
- ماه اول: واژه‌نامهٔ داخلی برای اصطلاحات تازه بنویسید (یک صفحه کافی است) و به همهٔ کسانی که مستند می‌نویسند بدهید.
- ماه دوم: تحلیل شکاف را فقط روی بندهای تغییرکرده انجام دهید: ۴.۱ (اقلیم)، ۵.۱.۱، ۵.۲، ۶.۱، ۷.۳. بازنویسی کل دستورالعمل کیفیت لازم نیست.
- ماه سوم: یک دور ممیزی داخلی آزمایشی روی همین بندها و طرح موضوع در بازنگری مدیریت. برای «فرهنگ کیفیت» شاهد بیاورید: صورت‌جلسه، آموزش، تصمیمی که به خاطر کیفیت گرفته شد.
اگر سازمانتان پیش از این هم موقع ممیزی دنبال شاهد انطباق می‌گشت، مطلب انطباق با استاندارد پیش از بازرسی همین مسئله را از زاویهٔ مستندسازی بررسی می‌کند. برای تیم‌های فنی که وسط کار به بند مشخصی نیاز دارند هم پیدا کردن بند درست وسط کار را بخوانید.
چند سؤال رایج
آیا گواهی ۲۰۱۵ من همین حالا باطل شد؟ نه. تا پایان دورهٔ گذار معتبر است، به شرط اینکه ممیزی‌های مراقبتی را بگذرانید و قبل از سپتامبر ۲۰۲۹ به ۲۰۲۶ منتقل شوید.
آیا ممیزی گذار جدا و پرهزینه است؟ معمولاً نهادها گذار را با ممیزی مراقبتی یا تمدید ترکیب می‌کنند و فقط زمان اضافه برای بندهای تغییرکرده می‌گذارند. جزئیات و هزینه را از نهاد خودتان بپرسید.
تغییر اقلیم برای یک کارگاه کوچک چه معنایی دارد؟ ممکن است نتیجه بگیرید موضوع مرتبطی نیست. کافی است این تصمیم و دلیلش در تحلیل بافت سازمان ثبت شده باشد.
منتظر ترجمهٔ رسمی بمانیم؟ برای شروع تحلیل شکاف، نه. متن انگلیسی مرجع است؛ ترجمهٔ رسمی که آمد، واژه‌نامهٔ داخلی را با آن تطبیق دهید.
